Deiseb Dŵr Cymru – Welsh Water Petition

I lofnodi, plîs ysgrifennwch ebost efo teitl “lofnodaf” at info@wru.org.uk, efo eich enw. Dywedwch wrthon ni hefyd os dach chi isio derbyn ebost pan bydden ni’n anfon y ddeiseb at Ddŵr Cymru (bydd tua 31.05). Oni bai hynny, tybiwn ni nad oes hawl i ni gysylltu â chi.

Yn ôl yr amcangyfrifon gorau o ba mor aml y caiff carthffosiaeth (amrwd neu wedi ei thrin) ei rhyddhau i afonydd, Dŵr Cymru yw’r cwmni dŵr ail waethaf ledled Cymru a Lloegr.

Os edrychir ar y sefyllfa mewn etholaethau ledled Cymru a Lloegr, gwelir bod pump o’r rheiny y mae Dŵr Cymru yn gyfrifol amdanynt yn cael eu gosod yn y 10 gwaethaf o ran oriau rhyddhau carthffosiaeth, a saith ohonynt yn y 10 gwaethaf o ran nifer yr achosion o ryddhau carthffosiaeth (Top of the Poops). Mae’r rhain yn cynnwys Dwyfor Meirionnydd (y ddau), Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (y ddau), Preseli Sir Benfro (y ddau), Gorllewin Caerfyrddin a De Penfro (y ddau), Ceredigion (y ddau), Brycheiniog a Sir Faesyfed (achlysuron), a Chastell Nedd (achlysuron). Afon Wysg yw’r afon seithfed waethaf ledled Cymru a Lloegr yng nghysywllt nifer yr oriau y rhyddheir carthffosiaeth.

Mae’r ystadegau uchod yn ymwneud â rhyddhau cyfreithlon yn unig. Mae pobl gyffredin a newyddiadurwyr gweithgar yn darganfod datganiadau anghyfreithlon ym barhaol (e.e. BBC Panorama Ebrill -21). Mae ENDS Report yn crynhoi: “O ddeg cwmni yr ymchwiliwyd iddynt gan Panorama, roedd gan saith ohonynt weithiau trin a oedd yn gweithredu’n groes i’w trwyddedau. Canfuwyd bod Dŵr Cymru yn un o’r troseddwyr gwaethaf, a’i ffatri yn Aberbaiden yn dympio carthion yn anghyfreithlon i’r afon Wysg warchodedig am ddeuddeng niwrnod yn olynol ym mis Rhagfyr.”

A dychwelyd i afon Wysg, sydd yn agos i frig y siartiau carthffosiaeth, ac a amlygwyd gan raglen Panorama yng nghyswllt rhyddhau anghyfreithlon, mae’n werth nodi’r adroddiad ‘A dying river? The State of the River Usk’ gan Dr Guy Mawle: “This report shows that the ecology of the River Usk is degraded and deteriorating. If it is to be restored, or even resilient, there will have to be a sea change in strategy, resources, regulation and management. Most [designated features] now appear to be in worse condition including the otter, salmon, shad, lamprey and water crowfoot. Prey for the otter has become scarcer. The salmon, once hugely abundant and supporting valuable fisheries, is now scarce or absent from much of the catchment… The Usk, as a SAC, is the worst in Wales for excessive phosphate with 88 percent of its water bodies failing”.

Nid carthion yw’r unig ystyriaeth yn y gwaith o achub afonydd Cymru, ond dyma ystyriaeth bwysig iawn. Pam nad oes triniaeth drydyddol i garthffosiaeth mewn dalgylchoedd sy’n dirywio, fel dalgylch afon Wysg? Pam fod gollyngiadau carthffosiaeth sy’n anghyfreithlon a/neu heb eu datgan yn digwydd o hyd? Sut mae’n bosibl bod afon warchodedig fel afon Wysg wedi derbyn mewn un flwyddyn (2020) – a hynny’n gyfreithlon – gyfanswm o werth 19,952 awr (neu 831 diwrnod neu ychydig dros DDWY FLYNEDD) o garthion (amrwd neu wedi’u trin yn rhannol), a hynny ar ben yr elifiant carthion rheolaidd ac ar ben yr hyn a ryddhawyd yn anghyfreithlon ac yn gudd? Pam fod y gwaith o ddod i wybod hyn yn gorfod cael ei wneud gan y cyhoedd? Yn ddiamau, mae angen galw am reoleiddio cwmnïau dŵr yn effeithiol, ond dylem hefyd fynnu gweithredu gan y cwmnïau dŵr eu hunain. Hoffem weld diwedd ar y cyfrinachau.

Rydym yn mynnu a ganlyn gan Ddŵr Cymru:

• Tryloywder:
  • Rhyddhewch i’r cyhoedd wybodaeth am leoliad pob Gorlif Storm Cyfun (CSO) cyfreithlon ac anghyfreithlon (ar hyn o bryd, adroddir ar hyn gan Ymddiriedolaeth yr Afonydd / Rivers Trust yn unig).
  • Rhyddhewch ddata Monitro Hyd Digwyddiadau (EDM) gyda chyfesurynnau daearyddol a gwybodaeth am yr adegau y mae gorlifoedd yn digwydd, nid dim ond data cryno o’r cyfanswm o oriau blynyddol. Dyma wybodaeth hollbwysig i ddeall cwmpas a chanlyniadau posibl y gollyngiadau, e.e. yn ystod adegau o’r flwyddyn pan fydd eogiaid yn silio ac wyau’n aeddfedu, neu pan fo llif yr afon yn isel yn yr haf ac na chaiff yr effeithiau eu lleddfu drwy wanhau’r garthffosiaeth yn y ddyfrffordd. Byddai hyn hefyd yn caniatáu craffu a yw’r gorlifoedd yn digwydd mewn amgylchiadau honedig ‘eithriadol’.
  • Rhyddhewch wybodaeth hygyrch am ba lefelau o driniaeth (eilaidd/trydyddol) a ddarperir ym mha ganolfannau triniaeth ledled Cymru.
  • Rhyddhewch wybodaeth am ba gyfran o’r dŵr a ddarperir sy’n cael ei golli drwy ollyngiadau, a ble mae hyn yn digwydd, yn ogystal â data hygyrch ar berfformiad dros gyfnod defnyddiol o sawl blwyddyn (ar gael ar hyn o bryd drwy adnoddau CNC yn unig).
• Newid ymddygiad:
  • Gofynnir yn aml i’r cyhoedd newid eu harferion defnyddio dŵr, ac er bod hyn yn angenrheidiol, rydym yn mynnu hefyd newid ymddygiad cyfatebol gan Dŵr Cymru. Mae dŵr yn wasanaeth i’r cyhoedd, ac felly rydym yn mynnu bod taliadau bonws yn cael eu dirwyn i ben (yn 2020 roedd bonysau’n cyfrif am gannoedd o filoedd o bunnoedd) a bod refeniw dros ben o’r fath yn mynd at uwchraddio’r seilwaith carthffosiaeth. Rydym hefyd yn mynnu gweld capio cyflogau’r arweinyddiaeth ar lefelau sy’n cyfateb i’r hyn a geir yn CNC.

• Actifism:
  • Lobïwch Ofwat, Llywodraeth Cymru, a CNC i alluogi gwelliannau i brosesau trin carthion ledled Cymru ac yn arbennig mewn dalgylchoedd bregus.